Dworzec Kraków Główny

Dworzec Kraków Główny

Pierwsza kolej żelazna na ziemiach rozbiorowych powstała w latach 1840-1844.
Pierwszy odcienk Kongresówki, znanej też jako Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, prowadził z Warszawy do Grodziska. 

 

Na ziemiach pruskich budowę kolei rozpoczęto później, lecz prace szły znacznie szybciej. 
W bliskim sąsiedztwie Krakowa w latach 1841-1842 powstała linia wrocławsko-górnośląska z pierwszym odcinkiem z Wrocławia do Oławy.

 

Senat Wolnego Miasta zdając sobie sprawę z rangi jaką niosła dla gospodarki miasta, rozbudowa linii kolejowych, podjął decyzję, o zbudowaniu krakowskiej linii kolejowej. Nie mając jednak odpowiednich funduszy, rozpoczął negocjacje z udziałowcami zagranicznymi. Rezultatem było porozumienie z dnia 1 marca 1844 roku, z towarzystwem pruskiej kolei górnośląskiej. Porozumienie dawało możliwość powołania Towarzystwa Drogi Żelaznej Krakowsko-Górnośląskiej, które zostało zobowiązane do budowy linii kolejowej z Krakowa do granic Wolnego Miasta.

 

Pod budowę stacji krakowskiej zakupiono tereny doktora Józefa Brodowicza oraz wykorzystano tereny do nich przyległe. Stacja została wybodowana w latach 1844-1847.

Jej granice wyznaczały:
- od północy linia granicy miasta, wał fortyfikacji kościuszkowskich
- od wschodu mur ogrodu Towarzystwa Strzeleckiego.

 

Projekt pierwszego dworca został wykonany przez Piotra Rosenbauma, który był również autorem projektu Dworca Górnośląskiego we Wrocławiu.
Dzięki doświadczeniu i wykształceniu architekta, dworzec łączył w sobie wszystkie nowoczesne trendy i tendencje a także rozwiązania architektoniczne. Nawiązywał tym samym do innych dworców, powstałych w tym samym czasie, w środkowej Europie. Zwieńczony był szklanym dachem a swoją konstrukcją, wykończeniami przypominał pałac. Połączono tu wszystkie funkcje związane z odprawą podróżnych, co wóczas było nowym podejściem w budowaniu dworców. 
Budynek zewsząd otaczały parki i ogrody, oddzielające ruch miejski od kolei.

 

Bez wątpienia wzniesiony gmach wybijał się na tle innych prowincjonalnych budowli swoim stylem oraz nowoczesnymi rozwiązaniami.

 

Oprócz głównego budynku, po stronie północnej wzniesiono budynki zaplecza technicznego: budynek celny, remiza, warsztaty, składy i magazyny.

 

W styczniu 1850 roku kolej krakowska została odsprzedana rządowi austriackiemu a w kwietniu tego samego roku stała się włanością państwa. Została zmieniona jej nazwa na Wschodnią Kolej Państwową.

 

Szybki rozwój kolei miał istotny wpływ na dalszą działaność stacji. Stacja Kraków stała się stacją tranzytową na trasie nowo powstałej linii galicyjskiej (1856-1857).

Przyjmowano co raz większe składy a ruch stał się prawie dwukrotnie większy. Zmusiło to do powiększenia stacji prawie dwukrotnie. 
Wybudowano nową parowozownię, wieżę wodną, obrotnicę, wyznaczono tereny pod nowe magazyny. Rozbudowa była tak duża, że praktycznie żaden z pierwotnych budynków nie został zachowany.

 

Pierwsza duża przebudowa samego dworca miała miejsce w latach 1869-1871. Przede wszystkim powiększono go drukrotnie. Z dotychczasowego budynku wykorzystano mury pod budowę nowego. Wnętrze i wystrój zostały zlikwidowane. Budynek podzielono na kilka części, wyznaczono pawilony dla podróżnych, urządzono poczekalnie, miejsca składowania bagażu, pomieszczenia dla służby. Tereny otaczających go ogrodów wykorzystano aby poszerzyć obszar dworca do ulicy Lubicz. Ukształtowany rdzeń nowego dworca przetrwał do dziś, nieznacznie jeszcze zmieniany.

Przy ulicach Lubicz i Bosackiej wzniesiono budynki mieszkalne dla urzędników, personelu oraz robotników.

 

W latach 1889-1893 obok dworca wybudowano pocztę, istniejącą do dziś, lecz w znacznie zmienionej formie. Doprowadzono do niej osobną bocznicę.

 

Nieznaczna rozubowa w kolejnych latach przyniosła nowe warsztaty w miejscu starych, nową halę naprawy lokomotyw a także nowe budynki obsługi technicznej.

 

Lata 1892-1893 to jeszcze jedna większa rozbudowa dworca, która utrwaliła formę budynku widzianą dzisiaj. Zmieniono linię fasad w każdym członie budynku, wszystkie pawilony zostały podwyższone o połowę kondygnacji, wewnątrz umieszczono schody oraz dobudowano salę restauracyjną.
Wraz z przebudową dworca, budowano też pierwszy w Galicji tunel pasażerki, łączący perony (nie przetrwał do czasów dzisiejszych).

 

Kolejne plany powiększenia stacji pojawiły się w roku 1907. Przewidywały one stworzenie nowego dworca osobowego, poszerzenie obecnej stacji wzdłuż torów, zmiany lokalizacji magazynów, przeniesienie lokomotywowni, wybodowanie nowej poczty. Jednak wybuch pierwszej wojny światowej i ilość wysiłku jakie włożyło państwo nie pozwoliło na zrealizowanie tych planów.

 

Odrodzone państwo polskie nie mogło sobie pozwolić na realizację rozbudowy stacji według planów austriackich. Zdecydowano się na niewielkie zmiany, które były potrzebne w obecnej chwili. Tym samym po raz kolejny poszerzno dworzec, zbudowano Drukarnię Kolejową, zmodernizowano parowozownię, wybudowano nowe budynki mieszkalne. Rozbudowano też układ torowy i zbudowano nowe perony.

 

Koncepcje rządów austriackich dotyczących rozbudowy stacji chciano mimo wszystko zrealizować. Plany te jedna zostały definitywnie przekreślone w momencie wybuchu drugiej wojny światowej.

 

 

Bibliografia

W. Komorowski, Stacja kolejowa Kraków Główny Osobowy, ?Rocznik Krakowski?, T. LXIII, R.: 1997