Lotnisko Kraków-Czyżyny

Lotnisko Kraków-Czyżyny

Historia lotniska i terenów rakowickich sięgają czasów XIV wieku, kiedy to Rakowice, według Jana Długosza, były wsią królewską, należącą do parafii św. Mikołaja. Ogromne łąki leżące nieopodal Rakowic tzw. Czternastówki, pełniły funkcję gruntów uprawnych jak i służyły za plac ćwiczeń wojskowych.

 

Tereny gruntów rakowickich obejmowały Mistrzejowice, Bieńczyce, Czyżyny i łaki w kierunku Mogiły.

 

Grunty Rakowic weszły w pełni, w zasięg działalności militarnej w okresie rozbudowy pierwszego pierścienia fortecznego Twierdzy Kraków. W 1865 roku wzniesiono fort nr 15 "Pszorna", który wkrótce wraz z rozległymi terenami przyszłego lotniska, pełnił funkcję wysuniętego fortu rdzenia twierdzy. Dalsza rozbudowa pierścienia twierdzy o forty, szańce i baterie spowodowały uformowanie się autonomicznych grup fortowych. Wytyczono drogi na przyległych do przyszłego lotniska terenach. Zbudowano szlak lini kolejnowej na Kocmyrzów, nowe budynki barakowe oraz koszary.

 

W koszarach rakowickich stacjonowały austriackie szwadrony gen. Rudolfa von Brudermanna a w okresie międzywojennym 8 Pułk Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego.

Modernizacja i autonomizacja grup fortowych m.in na pobliskim Prądniku Czerwonym, spowodowała kolejne rozbudowy o koniczne udogodnienia m.in stwrzono system prochowni tak aby każda z grup posiadała własne zasoby amunicji. Prochownia dla grupy fortowej "Batowice" zlokalizowano w półncnej części pola ćwiczeń kawalerii. Przez cały okres międzywojenny, prochownia stanowiła granicę lotniska.

 

Pola rakowickie od 1892 roku posłużyły za lotnisko dla niemieckiego Fortecznego Oddziału Balonowego przy 2 Morawsko-Galicyjskim Regimencie Artylerii Fortecznej hr. Von Beschi. W budynach koszar zlokalizowano wytrównię wodoru, służącą do napełniania niemieckich "balonów latawcowych".

 

Zarys lotniska kształtował się poprzez sieć dróg fortecznych, formę i zasięg koszar wojskowych oraz pole ćwiczeń.

 

Lata 1908 ? 1912 to okres pierwszych, amatorskich prób i doświadczeń w budowaniu maszyn lotniczych w Galicji. Rozpoczął je Adam Ostoja-Ostaszewski, który skonstruował wirnik nośny swego pionowzlotu Stibor-2. W 1909 roku zaczęto budować pierwsze samoloty a kolejny rok to seria udanych prób lotniczych. Na wiosnę 1910 roku zaprezentowano pierwszy aeroplan (konstrukcji Rozuma i Bechyna) wyposażony w silnik. Był to pierwszy samolot zbudowany na ziemiach polskich.

Kraków, Lwów, Tarnopol to miasta w których konstruowano i prezentowano z udanymi próbami pierwsze samoloty.

 

Rozwój krakowskigo lotniska wiązał się przede wszystkim ze służbą wojskową. W 1912 roku utworzono Oddziały Lotnicze. Dowódcą był Oberstleutnant Emil Uzelac. Ruszyły przygotowania lotnisk dla wojskowych oddziałów lotniczych tzn. Flugpark. W Krakowie miał powstać Flugpark 7. Pierwsze samoloty w Krakowie pojawiły się na stałe w październiku 1912 roku: Etrich Taube F-30 i S.VI.

Austriackie władze wykupywały dominikańskie tereny leżące na wschód od Rakowic. Zaczęto tworzyć strukturę lotniska. Utworzono teren wzlotów w formie prostokąta o wymiarach 300x500 m. Zbudowano co najmniej dwa hangary, baraki dla personelu, dom oficerski oraz remizy dla konnych pojazdów transportowych. W 1914 roku stacjonowało 6 maszyn.

 

W kwietniu 1914 roku wydano rozkaz aby wszystkie dotychczasowe parki lotnicze w momencie zagrożenia przeformować w jedną lub więcej kampanii lotniczych tzw. Fliegerkompanie (Flik.).

 

Koniec 1915 roku to początek wielkiej rozbudowy lotniska. Lotnisko rozszerzono o nowe tereny ? drogę bieńczycką, która rozdzielała pola wzlotów od pola ćwiczń kawalerii. Strefę; hangarową rozbudowano o kolejne nowoczesne hangary o rozpiętości 25 metrów. W Krakowie stacjonowała 10 Zapasowa Kampania Lotnicza (Flek 10).

 

W 1918 roku lotnisko miało kształt wydłużonego trapezu o wymiarach 500x800m. Głównym kierunkiem startów i lądowań był wchód-zachód. Strefę portową zlokalizowano w południwo-zachodnim narożniku a strefę hangarową na całej południowej stronie. Granica lotniska od północnej strony była wyznaczona drogą bieńczycką. Od strony wschodniej było całkowicie otwarte.

Lotnisko posiadało własną bocznicę kolejową oraz kilkadziesiąt budynków w części warsztatowej i magazynowej.

 

Od 1918 roku krakowska baza lotnicza pełniła funkcję stacji etapowej, pierwszej na świecie, regularnej lini lotniczej z Wiednia do Lwowa i Kijowa.

 

Październik 1918 roku to czas odzyskania niepodległości Królestwa Polskiego. Powołano Polską Komisję Likwidacyjną odpowiedzialną za przejmowanie służb i urzędów upadającej monarchii.

Przejmowno kolejne obszary Krakowa. 31 października lotnisko zostało wyzwolone.

1 litopada komendantem pierwszego lotniska odrodzonej Rzeczypospolitej, Stacji Lotniczej Kraków, został Roman Florer, pilot, kapitan oraz dowódca Flek. 10.

Lotnisko było dobrze wyposażona w sprzęt lotniczy jak i zaplecze techniczne. Istotną rolę w rozwój przyszłego polskiego lotnictwa odgrywał personel: znakomici piloci, instruktorzy oraz mechanicy o wyjątkowych umiejętnościach obsługi maszyn.

Pierwszym godłem lotnictwa polskiego był znak biało-czerwonej litery "Z". W grudniu 1918 roku wprowadzono jednak inny znak ? biało-czerwoną szachownicę do dziś prezentowaną na samolotach wojskowych.

 

Po odzyskaniu niepodległości, kontynuowano prace rozbudowy lotniska rozpoczęte przez Austiraków.

Od 1919 roku krakowska baza lotnicza została włączona do systemu tworzenia polskiego lotnictwa (II Grupa Lotnicza).

Lotnisko Rakowice pełniło funkcje szkoleniowe, powołoano Niższą Szkołę Pilotów. Podjęto też próbę stworzenia ośrodka przemysłu lotniczego II Rzeczypospolitej. Remontowano silniki czy całe płatowce a także uruchomiono produkcję samolotów: myśliwskich Albatrosów D.III oraz dwumiejscowych Brandenburgów wzorowanych na autriackich konstrukcjach.

 

W 1921 roku zakończyła się reorganizacja jednostek lotniczych. W Krakowie utworzono 2 Pułk Lotniczy pod dowództwem Ernesta Cieśłewskiego. Składał się z trzech Eskadr 6, 8 i 14, tworząc II Dywizjon Wywiadowczy.

Jednostka ta na stałe wpisała się w dzieje Krakowa, stacjonując tu do września 1939 roku, brała udział w wojnie obronnej.

W maju 1923 roku prawie cały personel pułku został przeniesiony do Koszar Chodkiewicza a te zbudowane na terenie lotniska, zostały przeznaczone wyłacznie dla dowództwa i personelu lotniska. Dzięki temu zachodni obszar lotniska liczył prawie pięćdziesiąt różnych budowli z własnymi drogami oraz terenami zielonymi (parki, skwery), tworząc coś w rodzaju "lotniczego miasteczka".

 

Lata 20 i 30 XX wieku były okresem największej rozbudowy lotniska.

Lotnisko rozubowywano na wzór innych europejskich lotnisk. Wprowadzano róznego rodzaju rozwiązania infrastruktury. Wznoszono kolejne hangary i budynki warsztatowe. Zbudowano nową bocznicę kolejową, zespoły magazynów. Lotnisko posiadało własny system dróg, urząd celny, kotłownię czy stację tranformatorową. Utworzono podziemne zbiorniki paliwa. Na wyposażeniu była też własna radiostacja i służby meteorologiczne.

 

Ważnym momentem dla lotniska były rok 1923. 18 lipca otwarto pierwszą linię lotniczą Kraków-Warszwa a tym samym lotnisko w Rakowicach stało się portem komunikacyjnym jako Cywilna Stacja Lotnicza Kraków.

 

Okres rozubowy lotniska od 1924 roku przyniósł prawie czterokrotnwy wzrost powierzchni, kilkanaście nowoczesnych budowli i nowych domów mieszkalnych dla kadry. Określono plan rozbudowy o nowe tereny w kierunku południowego wschodu.

Rozpoczęto rozbudowę pasa wzlotów co wymagało przeniesienia m.in bocznicy kolejowej i dróg obwodowych. Dzięki temu lotnisko przyjęło formę układu centralnego, z możliwościa startu i lądowań w wielu kierunkach.

Wszystkie budynki otrzymały kanalizację, instalacje wodną i elektryczną.

 

Lotnisko Rakowiece zmieniło też nazwę na Kraków-Czyżyny. Nastąpiło to po przejęciu terenów wsi Czyżyny.

 

Dynamiczny rozwój lotniska trwał nieprzerwanie do około roku 1936. Wtedy to skupiono się już głównie na pracach porządkujących teren lotniska.

 

II Wojna Światowa przynosła okupację wojsk niemieckich. Na początku wojny udało się uchronić maszyny lotnicze, które zgodnie z planem mobilizacyjnym zostały przemieszczone. Bazę myśliwców chroniących obszar powietrzny nad Krakowie, przejęło lotnisko w Morawicy.

 

Kolejny okres rozbudowy lotniska jest już prowadzony przez okupanta.

Wydłużono pola wzlotów w kierunku wschodnim i rozszerzono ku północy. Prowadzono prace niwelacyjne, kanalizacyjne, drogowe i fortyfikacyjne(od 1944 roku). Budowano nowe betonowe drogi spajające całe lotnisko: drogi kołowania oraz samochodowe.

Zaczęto budować też betonowy odcinek pasa startowego. Jego kierunek był zgodny z przedwojennym kierunkiem, wytyczonym przez autriaków, jednak o osi skręconej o ok. 30 stopni.

Lotniosko zaczynało przybierać cechy złożonej struktury o układzie centralnym połączonym z bocznymi "korytarzami" dla pasa startowego.

Władze niemieckie postanowiły rozbudować pas startowy do ponad dwukilometrowej długości. Niemcy wykorzystywali tez lotnisko do celów kurierskich i komunikacyjnych oraz do przerzutu jednostek i zaopatrzenia na front wschodni przy pomocy ogromnych szybowców desantowych.

W 1944 roku w związku z nasilającymi się działaniami lotnictwa sprzymierzonych, rozpoczęto budowę podziemnych, betonowych schronów, stanowisk ochronych dla samolotów, oraz baterie artylerii przeciw lotniczej.

Pod koniec okupacji, jesienią i zimą 1944/45 lotnisko posłużyło za bazę dla Kampgeschwader 200, najbardziej tajnych lotniczych jednostek sił niemieckich. Ich zadaniem był przerzut agentów niemieckich na tyły wroga.

 

Pod koniec okupacji, podczas wycofywania się niemieckich sił w 1945 roku, Niemcy wysadzili w powietrze ważniejsze budnki lotniska. Niestety nie udało się ich odbudować.

 

Od 18 stycznia do 14 lutego 1945 roku lotnisko było używane przez sowieckie lotnictwo. Stacjonowały tu Iły-2 wspierające oddziały radzieckie w okolicach Lipnicy i Nowego Targu.

 

5 maja 1945 roku Kraków ponownie został bezpośrednio połaczony z Warszawą. Jednak lotnisko było w bardzo złym stanie i wymagało licznych prac renowacyjnych.

W 1953 roku zakończono prace betonowania pasa startowego. Liczył on wtedy 2006 metrów długości. Od 1956 roku lotnisko było używane przez wojsko, PPL "Lot" oraz Aeroklub Krakowski a od 1957 przez Stację Lotnictwa Sanitarnego.

W 1961 roku odprawiono prawie 40 tysięcy pasażerów, rok póżniej liczba ta wzrosła do 56 tysięcy.

 

Niestety rok 1963 to kres isteninia lotniska. Rozbudowa Nowej Huty wymusiła zakończenie działalności lotniska Kraków-Czyżyny a jego funkcję przejęły Balice oraz Pobiednik Wielki.

Tereny lotniska oddano pod budowę Politechniki Krakowskiej oraz dwupasmowej arterii.

 

Rozpoczęto prace nad stworzeniem przyszłego Muzeum Lotnictwa zlokalizowanego na terenie lotniska Kraków-Czyżyny. Na te cele przeznaczono obszar około 10 ha obejmujący teren południowego zespołu hangarowego. Na terenie muzeum znajduje się hangar, spadochronownia, kancelaria, zespoły garażowe, schron oraz kilkaset metrów dróg i fragment pasa startowego.

W 1990 roku porozumienie Ministrów Kultury i Sztuki, Transportu oraz Obrony Narodowej spowodowało starania o odnowienie zachowanych fragmentów lotniska, pozyskanie nowych pomieszczeń magazynowych i warsztatowych a przede wszystkim odrestaurowanie najstarszych samolotów i pozostawieniu ich w Krakowie.

Zaczęto planować Lotniczy Park Kulturowy. Na te cele przekazano Muzeum ponad 23 ha terenów polotniskowych. Wymagały jednak wielu prac gdyż były praktycznie całkowicie zniszczone.

 

Dziś tereny Muzeum Lotnictwa oraz Lotniczy Park Kulturowy jest odnowiony. Zwiedzający mogą poznawać historię tego miejsca, zobaczyć zachowane budynki czy ekspozycję samolotów odrzutowych z lat 50, 60 i 70. Tereny zielone, wały widokowe, Błonia Rakowickie dają możliwość przeniesienia się w czasie i zobaczenia jak kilkadziesiąt lat temu lotnisko w Rakowicach ogrywało ważną rolę w historii miasta.